Rembrandt van Rijn: Portret mistrza, od Uylenburgh po Rozpłatanego wołu

2

Rembrandt Harmenszoon van Rijn, urodzony 15 lipca 1606 roku, jest powszechnie uznawany za jednego z najwybitniejszych malarzy, grafików i rysowników w historii sztuki zachodniej, którego twórczość przypada na holenderski Złoty Wiek. W roku 2024, 418 lat po jego narodzinach, jego dzieła nadal fascynują i stanowią kluczowy element kanonu sztuki światowej. W ciągu swojego życia, które zakończyło się w 1669 roku, Rembrandt stworzył imponujący dorobek około 300 obrazów olejnych i 300 akwafort. Po przeprowadzce do Amsterdamu pod koniec 1631 roku, jego kariera nabrała tempa, a on sam szybko zdobył uznanie jako wybitny portrecista.

Jako dziewiąte dziecko Harmena Gerritszoona van Rijna i Neeltgen Willemsdochter van Zuijtbrouck, Rembrandt dorastał w zamożnej rodzinie młynarza i córki piekarza. Choć jego nazwisko rodowe brzmiało Van Rijn, a przydomek „Harmenszoon” wskazywał na pokrewieństwo z ojcem, powszechnie znany jest jako Rembrandt. Jego wszechstronny talent, obejmujący malarstwo, grafikę (zwłaszcza akwafortę) i rysunek, zapewnił mu trwałe miejsce wśród największych mistrzów sztuk wizualnych, a jego bogaty dorobek czyni go jednym z najbardziej płodnych twórców swojej epoki.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: W 2024 roku Rembrandt miałby 418 lat.
• Żona/Mąż: Saskia van Uylenburgh (pierwsza żona), Hendrickje Stoffels (partnerka życiowa).
• Dzieci: Titus (syn), Cornelia (córka), oraz troje dzieci z Saskią, które zmarły wkrótce po narodzinach.
• Zawód: Malarz, grafik, rysownik.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie „Straży Nocnej”, arcydzieła rewolucjonizującego portret grupowy, oraz niezrównane mistrzostwo w technikach malarskich i graficznych, w tym w autoportretach i akwafortach.

Podstawowe Informacje o Rembrandt Harmenszoon van Rijn

Rembrandt Harmenszoon van Rijn, urodzony 15 lipca 1606 roku w Lejdzie, jest postacią o fundamentalnym znaczeniu dla rozwoju sztuki zachodniej. Powszechnie znany pod imieniem Rembrandt, jego pełne nazwisko rodowe to Van Rijn, a przydomek „Harmenszoon” odnosi się do jego ojca, Harmena. Uznawany za jednego z największych artystów wizualnych w historii, tworzył w okresie zwanym holenderskim Złotym Wiekiem, specjalizując się w malarstwie, grafice, a w szczególności w technice akwaforty, oraz rysunku. Jego imponujący dorobek artystyczny obejmuje około 300 obrazów olejnych, 300 akwafort oraz kilkaset rysunków, czyniąc go jednym z najbardziej znaczących i płodnych twórców swojej epoki.

Życie Prywatne i Rodzina

Rodzina pochodzenia

Rembrandt był dziewiątym dzieckiem Harmena Gerritszoona van Rijna i Neeltgen Willemsdochter van Zuijtbrouck. Jego rodzina cieszyła się względnym dobrobytem, co było zasługą ojca, który był młynarzem, oraz matki, córki piekarza. Zróżnicowanie religijne w domu rodzinnym, gdzie matka była katoliczką, a ojciec wyznawał kalwinizm, oraz burzliwe czasy reformacji, miały głęboki wpływ na jego późniejszą twórczość, czyniąc wiarę jednym z jej centralnych motywów. Mimo skromnego pochodzenia rodziców, ich rodzina była uznawana za dość zamożną.

Małżeństwa i związki

Saskia van Uylenburgh

W 1634 roku Rembrandt poślubił Saskię van Uylenburgh, kuzynkę znanego handlarza dziełami sztuki, Hendricka van Uylenburgha. Saskia pochodziła z szanowanej rodziny; jej ojciec, Rombertus, piastował wysokie stanowisko prawnika i burmistrza Leeuwarden. Ich małżeństwo, choć zawarte w kościele w St. Annaparochie bez obecności krewnych malarza, było naznaczone głębokim cierpieniem.

Niestety, małżeństwo z Saskią było naznaczone tragediami rodzinnymi. Troje ich dzieci zmarło w ciągu zaledwie kilku tygodni od narodzin, co stanowiło ogromny cios dla pary. Jedynie czwarte dziecko, syn Titus, urodzony w 1641 roku, dożył dorosłości. Sama Saskia zmarła w 1642 roku, przypuszczalnie na gruźlicę, a jej odejście zostało przez Rembrandta uwiecznione w poruszających rysunkach wykonanych z jej łoża śmierci. Rembrandt dokumentował chorobę i śmierć bliskich mu kobiet w swoich szkicach, co świadczy o jego głębokiej emocjonalności.

Geertje Dircx

Po śmierci swojej ukochanej żony, Saskii, Rembrandt związał się z Geertje Dircx, która była piastunką ich syna, Titusa. Ich relacja zakończyła się w 1649 roku głośnym skandalem, kiedy to Geertje oskarżyła malarza o niedotrzymanie obietnicy małżeństwa i zaczęła domagać się alimentów. Spór był na tyle ostry, że Rembrandt podjął radykalne kroki, doprowadzając do zamknięcia jej w domu poprawczym w Goudzie w 1650 roku i opłacając koszty jej pobytu. Podczas tego konfliktu, Geertje zastawiła diamentowy pierścień, należący niegdyś do Saskii, aby opłacić swojego prawnika. Rembrandt próbował odzyskać biżuterię i zmusić Geertje do przestrzegania ugody, co ostatecznie zakończyło się jej uwięzieniem.

Hendrickje Stoffels

W 1649 roku, równolegle z zakończeniem burzliwego związku z Geertje Dircx, malarz nawiązał relację z Hendrickje Stoffels, która miała wówczas 23 lata i pracowała jako jego służąca. W 1654 roku para doczekała się córki, Cornelii. Jednak ich związek pozostawał nieformalny z uwagi na przeszkody natury prawnej. Rembrandt nie mógł poślubić Hendrickje, ponieważ zgodnie z testamentem Saskii, utraciłby dostęp do funduszu powierniczego ustanowionego dla ich syna, Titusa.

Konflikt z Kościołem Reformowanym objął również Hendrickje Stoffels. W 1654 roku otrzymała ona trzy wezwania przed radę kościelną pod zarzutem „czynów nierządnych” z Rembrandtem. Przyznała się do winy i została wykluczona z przyjmowania komunii, podczas gdy sam malarz zignorował wezwania rady kościelnej dotyczące swojego związku.

Dzieci

Rembrandt miał liczne potomstwo, jednak większość jego dzieci nie dożyła dorosłości. Z małżeństwa z Saskią van Uylenburgh, po trojgu dzieciach zmarłych wkrótce po narodzinach, doczekał się syna Titusa, urodzonego w 1641 roku, który jako jedyny dożył dorosłości. Z Hendrickje Stoffels miał córkę Cornelię, urodzoną w 1654 roku.

Kariera Zawodowa i Edukacja

Wczesne lata nauki

Edukacja artystyczna Rembrandta rozpoczęła się na dobre w 1620 roku, kiedy to zapisał się na Uniwersytet w Lejdzie. Jednak szybko porzucił studia akademickie na rzecz malarstwa, odbywając przez trzy lata nauki u Jacoba van Swanenburga. Kluczowym etapem jego wczesnej kariery był sześciomiesięczny staż u cenionego malarza historycznego, Pietera Lastmana, w Amsterdamie. Ten okres nauki u Pietera Lastmana ukształtował jego spojrzenie na kompozycję i narrację w malarstwie.

Początki kariery w Lejdzie

W 1625 roku, wraz z przyjacielem Janem Lievensem, Rembrandt otworzył własne studio w rodzinnym Lejdzie. Już w 1627 roku zaczął przyjmować pierwszych uczniów, kształcąc ich w swoim unikalnym stylu. Okres ten, zwany okresem lejdejskim, był czasem intensywnego rozwoju artystycznego i zdobywania pierwszych doświadczeń pedagogicznych. Talent młodych artystów został dostrzeżony, a w 1629 roku dyplomata Constantijn Huygens odkrył geniusz Rembrandta, zapewniając mu ważne zlecenia na dworze w Hadze. To protekcja polityczna otworzyła mu drzwi do bardziej prestiżowych kręgów.

Sukces w Amsterdamie

Pod koniec 1631 roku Rembrandt podjął kluczową decyzję o przeprowadzce do Amsterdamu, który w tamtym czasie był tętniącym życiem centrum handlu i kultury. Tam odniósł błyskawiczny sukces, w szczególności jako portrecista. Jego umiejętność uchwycenia psychiki portretowanych postaci szybko zyskała mu uznanie. W 1634 roku stał się pełnoprawnym obywatelem miasta i został przyjęty do lokalnej gildii malarzy, co potwierdzało jego ugruntowaną pozycję w artystycznym świecie Amsterdamu. W 1631 r. rozpoczął nowy etap swojej kariery, przenosząc się do stolicy. W tym samym roku, co jego przeprowadzka do Amsterdamu, przypadają początki jego wielkiej kariery w tym mieście.

Działalność pedagogiczna i uczniowie

Przez około dwadzieścia lat Rembrandt prowadził intensywną działalność pedagogiczną. W jego warsztacie kształciło się wielu przyszłych wybitnych holenderskich malarzy, w tym tak znane postaci jak Ferdinand Bol i Govert Flinck. Jego wpływ na rozwój sztuki w całym regionie holenderskim był ogromny, a jego uczniowie kontynuowali i rozwijali jego dziedzictwo. W 1627 roku rozpoczął przyjmowanie własnych uczniów, co świadczy o jego wczesnym zaangażowaniu w przekazywanie wiedzy.

Najważniejsze Dzieła i Osiągnięcia

Innowacyjność w autoportretach

Rembrandt stworzył około 40 autoportretów, które są uznawane za unikalną w skali światowej „intymną autobiografię” malarską. Te dzieła są nie tylko świadectwem jego wirtuozerii technicznej, ale przede wszystkim fascynującym zapisem jego życia, emocji i starzenia się. Autoportrety dokumentowały jego starzenie się i zmiany stanu emocjonalnego na przestrzeni całego życia, ukazując go w różnym wieku i nastrojach.

Przełomowe dzieła

„Straż Nocna”

Najsłynniejszym dziełem Rembrandta jest bez wątpienia „Straż Nocna”, namalowana w 1642 roku. Obraz ten zrewolucjonizował konwencje portretu grupowego, wprowadzając do niego dynamikę, dramatyczne oświetlenie i narracyjność. Pierwotnie znana jako „Koszary kapitana Fransa Bannincka Cocqa i porucznika Willema van Ruytenburgha”, zyskała swój przydomek z powodu ciemniejszego tła, które z czasem postrzegano jako nocną scenę. Obraz ten przez lata był wystawiany w Kloveniersdoelen w Amsterdamie, gdzie nadal stanowi jedną z głównych atrakcji.

„Lekcja anatomii doktora Tulpa”

Innym znaczącym dziełem jest „Lekcja anatomii doktora Tulpa”, namalowana w 1632 roku. Ten obraz, przedstawiający publiczną sekcję zwłok, stanowił przełom w portrecie grupowym, ukazując postacie w sposób dynamiczny i pełen ekspresji. Dzieło to, choć znane jako „Lekcja anatomii doktora Tulpa” lub „Anatomii doktora Tulpa”, jest przykładem jego wczesnego mistrzostwa w ukazywaniu ludzkich emocji i interakcji.

Inne znaczące obrazy

Choć „Straż Nocna” i „Lekcja anatomii doktora Tulpa” należą do jego najbardziej rozpoznawalnych dzieł, Rembrandt stworzył wiele innych arcydzieł, takich jak „Rozpłatany wół” czy „Samson i Dalila”. Jego zdolność do uchwycenia światła i cienia, znana jako chiaroscuro, nadawała mu obrazom niezwykłą głębię i realizm. W jego twórczości można odnaleźć również dzieła takie jak „Samson”, a także obrazy zrealizowane we współpracy z innymi artystami, jak np. „Św. Łukasz malujący Madonnę” czy „Portret małżeński”. Jego reputację jako mistrza akwaforty potwierdzają liczne, niezwykle cenione grafiki.

Mistrzostwo w akwaforty

Oprócz malarstwa, Rembrandt był uznawany za niedoścignionego mistrza techniki akwaforty. Jego grafiki, których stworzył około 300, cechują się niezwykłą detalicznością, wyrazistością i mistrzowskim operowaniem światłocieniem. Technika ta pozwalała mu na eksperymentowanie z subtelnymi przejściami tonalnymi i tworzenie dzieł o niepowtarzalnym charakterze. Jest to aspekt jego twórczości często pomijany na rzecz malarstwa, ale równie istotny dla jego dziedzictwa.

Wpływy i inspiracje

Co ciekawe, Rembrandt nigdy nie wyjechał za granicę, aby czerpać inspirację z dzieł włoskich mistrzów, takich jak Tycjan, Michał Anioł czy Rafael. Całą swoją wiedzę o sztuce włoskiej czerpał z analizy dzieł dostępnych w Holandii, co świadczy o jego niezwykłej zdolności do samodzielnego studiowania i przyswajania. W swojej twórczości czerpał również inspiracje z Azji, co wyróżniało go na tle innych twórców holenderskich tamtego okresu. Mieszkając w Vlooienburgu, Rembrandt często prosił swoich żydowskich sąsiadów o pozowanie do scen ze Starego Testamentu, co nadawało jego biblijnym obrazom wyjątkowy realizm. Jego wykształcenie klasyczne, zdobyte w szkole łacińskiej w Lejdzie, było widoczne w doborze tematów mitologicznych i historycznych.

Majątek i Sytuacja Finansowa

Okres prosperity i inwestycje

W szczycie swojej kariery, w 1639 roku, Rembrandt kupił nowoczesny dom przy ulicy Breestraat (obecnie Jodenbreestraat) za imponującą kwotę 13 000 guldenów. Ta inwestycja świadczyła o jego ówczesnym dobrobycie i sukcesie. Jednak wysoki kredyt hipoteczny zaciągnięty na ten zakup stał się główną przyczyną jego późniejszych problemów finansowych. Artysta żył ponad stan, wydając fortunę na dzieła sztuki, ryciny takich mistrzów jak Rafael i Mantegna, oraz rzadkie przedmioty kolekcjonerskie. Jego pasja kolekcjonerska pochłaniała znaczną część jego dochodów.

Problemy finansowe i niewypłacalność

W lipcu 1656 roku, przyciśnięty przez wierzycieli, Rembrandt ogłosił swoją niewypłacalność (insolvency). Aby uniknąć więzienia, skorzystał z procedury *cessio bonorum*, dobrowolnie przekazując swój majątek urzędnikom. Niestety, aukcje jego kolekcji i domu, które odbyły się w latach 1657 i 1658, nie przyniosły oczekiwanych zysków, co pogłębiło jego trudną sytuację finansową. Mimo ogromnych zarobków w szczycie kariery, Rembrandt zmarł jako człowiek biedny.

Kontrowersje i Skandale

Konflikty z prawem i instytucjami

Relacje Rembrandta z prawem i instytucjami były momentami burzliwe. W 1654 roku jego partnerka, Hendrickje Stoffels, została wezwana przed radę Kościoła Reformowanego pod zarzutem „czynów nierządnych”. Po przyznaniu się do winy, została wykluczona z przyjmowania komunii. Sam Rembrandt zignorował wezwania rady kościelnej dotyczące tej sprawy. Wcześniej, podczas konfliktu z Geertje Dircx, doszło do sądowego sporu o pierścień po Saskii, który Geertje zastawiła na opłacenie prawnika. Rembrandt próbował odzyskać biżuterię, co ostatecznie doprowadziło do uwięzienia Geertje.

Ciekawostki i Dziedzictwo

Rembrandt pozostawił po sobie nie tylko setki obrazów i grafik, ale także bogate dziedzictwo w postaci rysunków, które do dziś są studiowane przez artystów na całym świecie. Jego wpływ na rozwój sztuki holenderskiej jest nieoceniony, a jego mistrzostwo w technice akwaforty jest nadal podziwiane. Mimo że zmarł w Amsterdamie 4 października 1669 roku w wieku 63 lat, jego twórczość pozostaje żywa, a w 2026 roku przypada 357. rocznica jego śmierci.

Jego inspiracje azjatyckie, sąsiedztwo z żydowską społecznością w Vlooienburgu, które pozwoliło mu na osiągnięcie wyjątkowego realizmu w biblijnych przedstawieniach, oraz wykształcenie klasyczne, widoczne w doborze tematów mitologicznych i historycznych, czynią go postacią niezwykle złożoną i fascynującą. Choć jego życie osobiste było naznaczone tragediami, a kariera zakończyła się w biedzie, jego artystyczny geniusz przetrwał wieki, a jego dzieła, takie jak „Straż Nocna”, nadal przyciągają miliony zwiedzających do takich miejsc jak Rijksmuseum.

Warto wiedzieć: Rembrandt nigdy nie wyjechał za granicę, a całą swoją wiedzę o włoskich mistrzach czerpał z analizy dzieł dostępnych w Holandii.

Warto wiedzieć: W wieku 63 lat, 4 października 1669 roku, Rembrandt zmarł w Amsterdamie, pozostawiając po sobie trwałe dziedzictwo w sztuce światowej.

• Szacowany dorobek artystyczny:
• Około 300 obrazów olejnych
• Około 300 akwafort
• Kilka setek rysunków

• Najważniejsze dzieła:
• „Straż Nocna” (1642)
• „Lekcja anatomii doktora Tulpa” (1632)
• „Rozpłatany wół”
• „Samson i Dalila”

Podsumowując, Rembrandt Harmenszoon van Rijn, mimo osobistych tragedii i kłopotów finansowych, dzięki swojemu niezwykłemu talentowi i nieustępliwości, zdołał stworzyć dzieła o niezrównanej wartości artystycznej, które do dziś inspirują i poruszają widzów na całym świecie.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Rembrandt